ASIAD Aichi-Nagoya đang diễn ra sôi nổi. Sau trận chung kết đơn nữ bóng bàn ngày 27, khi trả lời phỏng vấn, Tôn Dĩnh Sa nhắc đến việc kỳ ASIAD tiếp theo phải năm năm nữa mới tổ chức và buột miệng nói: "Năm năm nữa, hơi dài đấy, có lẽ tôi không đợi được."
Chu kỳ bốn năm một lần của ASIAD đã kéo dài hàng chục năm, vì sao kỳ tiếp theo lại phải chờ năm năm? Sự điều chỉnh này sẽ mang lại những ảnh hưởng gì cho thể thao châu Á?
Giúp ASIAD kết nối tốt hơn với hệ thống Olympic
Trước đây, ASIAD từ lâu được cố định tổ chức hai năm trước Olympic. Sự sắp xếp này khiến ASIAD tồn tại một điểm yếu tự nhiên về giá trị. Bởi mỗi kỳ ASIAD diễn ra khi vẫn còn hai năm nữa mới đến Olympic tiếp theo, các VĐV phần lớn đang ở giai đoạn điều chỉnh của chu kỳ Olympic, cộng thêm việc phần lớn các nội dung thi đấu ở các kỳ ASIAD trước không liên quan đến việc phân bổ suất dự Olympic, nên đối với các tay vợt hàng đầu và các đoàn thể thao, việc tham dự thiếu yêu cầu bắt buộc, chất lượng chuyên môn và mức độ quan tâm của giải đấu bị hạn chế.
Ngày 19/9, lá cờ Hội đồng Olympic châu Á được kéo lên tại lễ khai mạc. Theo giờ địa phương ngày 19/9, lễ khai mạc Đại hội Thể thao châu Á lần thứ 20 được tổ chức tại Nagoya, Nhật Bản. Ảnh: phóng viên Tân Hoa Xã Long Lôi
ASIAD Nagoya có tổng cộng 43 môn, trong đó có 34 môn Olympic; trong 469 nội dung có 329 nội dung Olympic, chiếm 70,1% tổng số nội dung ASIAD. Nhưng chỉ có 16 nội dung thuộc các môn bắn cung, ba môn phối hợp, lướt sóng, quần vợt, squash, khúc côn cầu... là phân bổ một phần suất dự Olympic thông qua ASIAD.
Lấy bóng rổ nam làm ví dụ. Thành tích bóng rổ nam ASIAD không liên quan đến việc phân bổ suất dự World Cup, cũng không gắn với suất Olympic, vì vậy nhiều đội không cử đội hình mạnh nhất. Đội hình bóng rổ nam Nhật Bản dự ASIAD chủ yếu là cầu thủ dự bị B.League và sinh viên, các trụ cột như Hachimura Rui, Watanabe Yuta đều vắng mặt, còn đội một của họ tập trung vào World Cup và vòng loại Olympic. Philippines, đội bị loại ngay từ vòng bảng, cũng vắng nhiều trụ cột.
Tương tự bóng rổ, môn bóng chuyền tại ASIAD cũng không liên quan đến suất dự World Cup và Olympic. Vì vậy, dù bóng chuyền rất được yêu thích ở Nhật Bản, nhưng tại ASIAD lần này, đội bóng chuyền nữ Nhật Bản vắng nhiều trụ cột như Ishikawa Mayu, Shimamura Haruyo. Đội bóng chuyền nam Nhật Bản, vừa vô địch giải vô địch châu Á và giành vé Olympic không lâu trước đó, cũng cử đội hai dự ASIAD.
Lùi ASIAD sang tổ chức một năm trước Olympic chính là để ASIAD kết nối trọn vẹn với lịch thi đấu Olympic, thúc đẩy nhiều nội dung ASIAD trở thành vòng loại Olympic hơn. Phó Chủ tịch Hội đồng Olympic châu Á Tống Lỗ Tăng cho phóng viên Tân Hoa Xã biết, vòng loại Olympic chủ yếu do các liên đoàn thể thao quốc tế từng môn và Hội đồng Olympic châu Á cùng bàn bạc. Hiện phần lớn các liên đoàn đã chấp thuận kế hoạch "chuyển số" của ASIAD, nhưng cuối cùng những nội dung ASIAD nào được phép trở thành vòng loại Olympic thì "bây giờ vẫn khó nói".
Tống Lỗ Tăng (ảnh tư liệu). Ảnh: phóng viên Tân Hoa Xã Lý Bác
Cải cách lịch thi đấu ASIAD từng được đưa vào chương trình nghị sự trước đây. Ngay từ năm 2009, Hội đồng Olympic châu Á đã từng lên kế hoạch lùi ASIAD 2018 sang năm 2019 nhằm thực hiện bố cục tổ chức một năm trước Olympic, nhưng cuối cùng bị gác lại do sự phản đối của nước chủ nhà. Lần khởi động lại cải cách này là bước đi then chốt để thể thao châu Á chủ động thay đổi, kết nối với hệ thống giải đấu toàn cầu.
Nhìn ra toàn cầu, Đại hội Thể thao Liên Mỹ, Đại hội Thể thao châu Âu và Đại hội Thể thao châu Phi về cơ bản đều ổn định tổ chức một năm trước Olympic.
"Các châu lục khác về cơ bản đều tổ chức đại hội thể thao châu lục một năm trước Olympic, Ban chấp hành Hội đồng Olympic châu Á cũng nhiều lần đề cập đến việc đổi lịch. Làm như vậy vẫn lợi nhiều hơn hại." Ủy viên Ban chấp hành Ủy ban Olympic quốc tế Lý Linh Úy phân tích.
Tống Lỗ Tăng cũng cho rằng, điều chỉnh lịch thi đấu có thể nâng cao hơn nữa sự coi trọng của Ủy ban Olympic các quốc gia và vùng lãnh thổ đối với ASIAD. Nếu gắn với vòng loại Olympic, sẽ có nhiều VĐV hàng đầu tham dự hơn, từ đó nâng cao trình độ chuyên môn của ASIAD, giá trị thương mại và tầm ảnh hưởng toàn cầu cũng sẽ tăng theo.
Lợi ích và cơn đau: "chuyển số" không hề dễ dàng
Tuy nhiên, Tống Lỗ Tăng thừa nhận, việc điều chỉnh lịch ASIAD phải đối mặt với ít nhất ba thách thức.
Phiền phức nhất là phải đàm phán lần lượt với hơn 30 môn Olympic. "Mỗi môn có hệ thống vòng loại Olympic riêng, ví dụ bóng đá có một hệ thống riêng, ASIAD có thể trở thành vòng loại hay không rất khó nói." Tống Lỗ Tăng nói, quy tắc giành suất Olympic do các liên đoàn thể thao quốc tế từng môn chủ đạo, muốn các nội dung ASIAD thực sự trở thành kênh giành suất thì cần phối hợp lần lượt với hàng chục tổ chức về lịch thi đấu, số suất và quy mô tham dự, chu kỳ đàm phán dài, không gian mặc cả cũng lớn.
Ngày 26/9, cầu thủ đội Trung Quốc Trương Ngọc Ninh (phải) dứt điểm trong trận đấu. Ảnh: phóng viên Tân Hoa Xã Giả Hạo Thành
Rào cản thứ hai nằm ở quy tắc và ngưỡng tham dự. Quy tắc thi đấu ASIAD nhìn chung thống nhất với yêu cầu của các liên đoàn quốc tế, nhưng không phải sao chép hoàn toàn. Thay đổi lớn hơn nằm ở ngưỡng tham dự. ASIAD luôn áp dụng chế độ đăng ký mở (Open entry), cứ đăng ký là được thi đấu, không giới hạn số lượng; nhưng một khi trở thành vòng loại Olympic, tiêu chuẩn và quy mô tham dự cần được xác nhận và triển khai từng hạng mục với các liên đoàn quốc tế. Số người muốn tham dự có thể nhiều hơn, việc điều phối cũng phức tạp hơn.
Rào cản thứ ba là phân chia tiền như thế nào. Tống Lỗ Tăng nói, việc điều chỉnh lịch thi đấu "chắc chắn có ích" cho việc khai thác thị trường ASIAD, nhưng quyền lợi thương mại của các vòng loại Olympic vốn do các liên đoàn quốc tế tự khai thác, sau khi đưa vào ASIAD thì doanh thu thương mại chia thế nào "liên quan đến lợi ích của nhiều bên".
Ngày 26/9, Tôn Dĩnh Sa trong trận đấu. Tân Hoa Xã phát (ảnh Trương Kim Gia)
Từ ASIAD Nagoya 2026 đến ASIAD Doha 2031, khoảng trống kéo dài năm năm chắc chắn đi kèm với những cơn đau chuyển đổi. Lý Linh Úy thừa nhận, với khoảng cách thời gian quá dài như vậy, không ít lão tướng có lẽ khó trụ được đến kỳ ASIAD tiếp theo. Câu nói "có lẽ không đợi được" của Tôn Dĩnh Sa chính là lời chú thích sống động nhất cho cơn đau này.
Nhìn chung, các giới đều đánh giá tích cực việc điều chỉnh lịch thi đấu ASIAD. Chủ tịch Ủy ban Olympic quốc tế Coventry đã rõ ràng "thả tim": "Tôi cho rằng đây là hướng đi rất tuyệt vời, giúp tăng cường phong trào Olympic của chúng ta. Tôi mong Hội đồng Olympic châu Á và ASIAD sẽ bước những bước đi trong lĩnh vực này."
Các HLV và VĐV đội bắn súng Trung Quốc cho biết, luồng di chuyển và bầu không khí thi đấu của đại hội thể thao tổng hợp khác biệt đáng kể so với giải đấu đơn môn, là nền tảng quan trọng để rèn luyện năng lực thi đấu ở giải lớn. Nếu ASIAD được điều chỉnh sang tổ chức một năm trước Olympic, những VĐV đang ở đỉnh cao phong độ có thể diễn tập thực chiến sớm trong môi trường thi đấu sát với Olympic, sẽ có ảnh hưởng tích cực đến việc chuẩn bị cho Olympic. Nhưng đồng thời, thành tích tại ASIAD dù tốt hay xấu đều sẽ khuếch đại kỳ vọng từ bên ngoài, cũng làm tăng áp lực tâm lý cho VĐV. Vì vậy, nhìn tổng thể, việc điều chỉnh lịch thi đấu có thể nói là vừa có lợi vừa có hại.
Ngày 27/9, nhà vô địch Trần Nghệ Văn (phải)/Trần Giai của Trung Quốc chụp ảnh chung sau lễ trao giải. Theo giờ địa phương ngày 27/9, chung kết cầu mềm 3m đôi nữ môn nhảy cầu ASIAD Aichi-Nagoya diễn ra tại Trung tâm thể thao dưới nước Tokyo. Ảnh: phóng viên Tân Hoa Xã Ngũ Chí Tôn
Nhà vô địch Olympic nhảy cầu Trần Nghệ Văn cũng nói: "Tôi thấy ASIAD thực sự là cơ hội duy nhất trong chu kỳ Olympic để mô phỏng toàn bộ quy trình của một đại hội thể thao tổng hợp. Dù sao cảm giác tổng thể của đại hội thể thao tổng hợp rất khác so với các giải như vô địch thế giới hay World Cup."
Điều chỉnh lịch thi đấu chỉ là bước đầu tiên
Khó khăn mà ASIAD hiện nay đối mặt không chỉ là lịch thi đấu lệch pha, mà còn là quy mô giải đấu phình to, chi phí tổ chức cao ngất.
Kỳ ASIAD này có 43 môn, nhiều hơn hẳn 32 môn của Olympic Paris. Tống Lỗ Tăng giải thích logic thiết lập môn thi đấu của ASIAD: ngoài các môn Olympic, năm khu vực của châu Á mỗi khu vực chọn một môn phổ biến trong khu vực mình, Hội đồng Olympic châu Á và ban tổ chức mỗi bên chọn thêm hai môn, "thế là số môn về cơ bản đã hơn 40". Mục đích ban đầu của cách sắp xếp này là thể hiện nét đa dạng của thể thao châu Á, khuyến khích nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ tham gia hơn, nhưng về lâu dài đã trực tiếp khiến giải đấu cồng kềnh, áp lực tổ chức tăng vọt.
Ngày 7/10/2023, VĐV Trần Thị Ngọc Yến (trái) của đội Việt Nam chắn trước lưới pha tấn công của VĐV đội Thái Lan Somruedee Pruepruk (giữa). Hôm đó, tại chung kết cầu mây đơn đội nữ ASIAD Hàng Châu tổ chức ở nhà thi đấu Trung tâm thể thao Kim Hoa, tỉnh Chiết Giang, đội Thái Lan thắng đội Việt Nam 2-0 để giành chức vô địch. Ảnh: phóng viên Tân Hoa Xã Trần Chung Hạo
Theo truyền thông Nhật Bản, khi Nagoya xin đăng cai ASIAD, ngân sách khoảng 85 tỷ yên, trước giải đã tăng lên khoảng 240 tỷ yên, phình to gần gấp ba. Hợp đồng thành phố đăng cai ban đầu quy định cần đảm bảo cho khoảng 15.000 nhân sự liên quan đến ASIAD, nhưng cuối cùng số người đăng ký vượt quá 17.000, đến mức ban tổ chức phải dùng đến chiêu "ghép" tàu du lịch cỡ lớn với nhà container để tiếp đón, chỗ ở vẫn rất eo hẹp.
"Với quy mô như lần này, các thành phố bình thường thực sự rất khó tổ chức." Tống Lỗ Tăng nói, Hội đồng Olympic châu Á cần thông qua cải cách để kiểm soát quy mô ASIAD, giúp nhiều quốc gia hơn đủ khả năng tổ chức và sẵn lòng tổ chức, "tìm kiếm sự cân bằng giữa phổ cập phát triển thể thao và phát triển bền vững của giải đấu".
Hiện Hội đồng Olympic châu Á có năm đại hội thể thao tổng hợp gồm Đại hội Thể thao châu Á, Đại hội Thể thao mùa đông châu Á, Đại hội Thể thao trong nhà và võ thuật châu Á, Đại hội Thể thao bãi biển châu Á và Đại hội Thể thao trẻ châu Á; Đại hội Thể thao điện tử và trí tuệ châu Á mới thành lập sẽ tổ chức kỳ đầu tiên vào năm sau. Từ trước đến nay, có ý kiến đề xuất một số môn của ASIAD có thể chuyển sang các đại hội khác, nhưng môn nào cũng không muốn rời ASIAD, bởi sự quan tâm và nguồn lực mà nền tảng này sở hữu là điều các giải khác không thể sánh bằng.
Ngày 2/10/2023, VĐV Trung Quốc Lưu Nghị (trái) và VĐV Iran Zahra Bagheri trong trận đấu. Hôm đó, tại chung kết hạng 87kg nữ môn Kurash ASIAD Hàng Châu, VĐV Trung Quốc Lưu Nghị đánh bại VĐV Iran Zahra Bagheri để giành chức vô địch. Ảnh: phóng viên Tân Hoa Xã Vạn Tượng
Lý Linh Úy nói thẳng, muốn thúc đẩy cải cách thì chắc chắn có môn được lợi lớn, có môn bị tổn hại lợi ích, "nhưng về lâu dài, vẫn nên thiết lập môn thi đấu và chu kỳ giải đấu từ góc độ bền vững hơn". Coventry cũng cho rằng việc thiết lập môn thi đấu nên do các châu lục tự quyết định, cân nhắc đặc sắc khu vực, còn phương hướng lớn chắc chắn là tăng cường kết nối với Olympic.
Ngoài ra, việc lựa chọn nơi đăng cai ASIAD cũng đối mặt với thách thức. "Hiện nay số nơi có thể tổ chức ASIAD ít, số nơi sẵn lòng tổ chức cũng không nhiều." Tống Lỗ Tăng nói, điều lệ Hội đồng Olympic châu Á quy định thành phố đăng cai ASIAD được xác định trước bảy năm, trước đây Hội đồng Olympic châu Á bàn bạc trước với các thành phố có khả năng tổ chức, sau đó mới bước vào quy trình xin đăng cai và xác định. Đối với ASIAD lần thứ 23, Hội đồng Olympic châu Á đã thành lập ủy ban đánh giá hồ sơ đăng cai, ủy ban này sẽ đến khảo sát thực địa tại các địa điểm có ý định đăng cai vào năm sau, sau khi hình thành báo cáo đánh giá sơ bộ sẽ chọn ra danh sách thành phố ứng cử.
Ngày 19/9, các diễn viên biểu diễn tại lễ khai mạc. Theo giờ địa phương ngày 19/9, lễ khai mạc Đại hội Thể thao châu Á lần thứ 20 được tổ chức tại Nagoya, Nhật Bản. Ảnh: phóng viên Tân Hoa Xã Lý Bác
Việc "chuyển số" lịch thi đấu ASIAD tưởng chỉ là tinh chỉnh về thời gian, thực chất là một cuộc phá vây để thể thao châu Á thích ứng với cục diện toàn cầu và tháo gỡ điểm nghẽn phát triển. Chỉ khi thoát khỏi lối tư duy cũ "quy mô là trên hết", đi theo con đường mới "phát triển bền vững", đại hội thể thao châu Á đã trải qua 75 năm này mới có thể bừng lên sức sống mới trong chu kỳ hoàn toàn mới, cùng phát triển với thể thao châu Á.
Theo Tân Hoa Xã
Phóng viên: Cơ Diệp, Tiêu Thế Nghiêu
